Pagbuo ng Diksyunaryong Kinaray-a sa Pagkatuto ng Florante at Laura
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.22940862Keywords:
Kinaray-a, Diksyunaryong Kinaray-a, Florante at Laura, talasalitaan, matatalinhagang salita, katutubong wikaAbstract
Ang pag-aaral na ito ay naglalayong makabuo ng Diksyunaryong Kinaray-a bilang kagamitang pantulong sa pagkatuto at pag-unawa ng mga mag-aaral sa Florante at Laura, partikular sa mga matatalinhagang salitang nakapaloob sa akda. Isinagawa ang pag-aaral bilang tugon sa mga natukoy na kahinaan ng mga mag-aaral sa pag-unawa sa malalalim at matatalinhagang salita bunga ng pagkakaiba ng wikang ginagamit sa akda at ng kanilang kinagisnang wikang Kinaray-a. Ginamit ang dokyumentaryong analisis sa mga gawaing pasulat ng mga mag-aaral upang matukoy ang mga palasak na salitang Kinaray-a, gayundin ang interbyu sa dalawampu’t walong guro upang matukoy ang mga estratehiya, isyu, at hamon sa pagtuturo at pagkatuto ng Florante at Laura. Natukoy ang 173 salitang Kinaray-a na binubuo ng 46 pangngalan, 82 pandiwa, 43 pang-uri, isang pangatnig, at isang pananda. Lumitaw din na kabilang sa pangunahing estratehiya ng mga guro ang paggamit ng kasingkahulugan, brainstorming, at Think-Pair-Share, samantalang pangunahing hamon ang matatalinhagang salita, kawalang-interes ng mga mag-aaral, at kakulangan ng oras sa pagtalakay ng akda. Batay sa mga natuklasan, nabuo ang Diksyunaryong Kinaray-a na naglalaman ng mga salitang inayos nang paalpabeto, katumbas na kahulugan sa Kinaray-a, wastong tuldik, bahagi ng pananalita, etimolohiya, at paggamit sa pangungusap. Ipinakikita ng pag-aaral na ang nabuong diksyunaryo ay maaaring magsilbing sangguniang pangwika at kagamitang pantulong upang mapadali ang pag-unawa sa talasalitaan at mapalalim ang pagkatuto ng mga mag-aaral sa Florante at Laura sa pamamagitan ng kanilang kinagisnang wika.
References
Abagon, B. S., et al. (2022). Mga hamon sa pagtuturo ng mga guro sa pagtuturo ng asignaturang Filipino sa panahon ng new normal sa State University [Hindi naipublikong manuskrito].
Amerila, Z. M. A., Dizon, D. K. A., & Pangilinan, A. J. D. (2018). Some remarks on unaffixed verbs in Tagalog and Kinaray-a. Academia.edu. https://www.academia.edu/36042949/Some_Remarks_on_Unaffixed_Verbs_in_Tagalog_and_Kinaray_a
Arcilla, F. (2020). Kaligirang pangkasaysayan ng Florante at Laura.
Asenjo, J. D. (2023). Sistematikong paglikom at pagsusuri ng mga salitang Kinaray-a mula sa Balayeño, Antique para sa pagbuo ng glosaryo [Hindi naipublikong manuskrito].
Asi, J. G. (2023). Katangiang panlingguwistikiko ng mga sanaysay sa Filipino 8 [Master's thesis, Kolehiyo ng Sacred Heart ng Lungsod ng Lucena, Inc.]. E-Prajournals. https://eprajournals.com/pdf/fm/jpanel/upload/2024/August/202408-01-018022
Augusto, W. S., Jr. (2024). Leksikong kultural ng Tagalog at Sinugbuanon: Isang analisis. Philippine Studies: Historical and Ethnographic Viewpoints, 72(3), 345–370. https://ejournals.ph/article.php?id=14204
Balakrishnan, U., Holla, C., & Nakamura, P. (2023). Impact of mother tongue instruction on academic performance: Evidence from India. American Institutes for Research. https://www.isid.ac.in/~acegd/acegd2023/papers/ChinmayaHolla.pdf
Bautista, K. (2015). Mga pag-aaral tungkol sa morpolohiya at etimolohiya sa wikang Filipino [Hindi naipublikong manuskrito].
Bernales, R. (2018). Komunikasyon sa makabagong panahon, Filipino alinsunod sa K to 12 kurikulum ng batayang edukasyon. Mutya Publishing House.
Borong, N. B., et al. (2021). Mga bahagi ng pananalita sa iba't ibang kontekstong sosyal: Implikasyon sa pagtuturo ng mother tongue.
Cabrillos, R. S., & Cabrillos, E. J. M. (2019, January). Diversifying ethno-linguistic heritage through the art of bamboo weaving [Paper presentation]. SOAS GLOCAL CALA 2020 General Session, University of Antique, Philippines.
Carreon, M. (2021). Ortograpiya at paglikha ng materyales sa Kinaray-a: Suporta sa pagtuturo at pagkatuto ng panitikan.
Casalan, M. C. (2022). Notes on nominal marking and noun phrase elements in Kinaray-a. University of Antique.
Catalig, G. (2022). Morpolohikal na varyasyon ng dayalektong Tagalog ng mga katawagang pangkabuhayan sa lalawigan ng Quezon [Hindi naipublikong manuskrito].
Cervales, J. (2020). Epekto ng pag-unawa at panonood ng Florante at Laura [Hindi naipublikong manuskrito].
Chua, A. C. (2021). Pagkilala sa mga salitang Kinaray-a at pagtukoy ng mga phonological na katangian nito para sa leksikograpiya [Hindi naipublikong manuskrito].
Conant, J. (n.d.). Classification of Philippine languages: Kinaray-a and related languages. Wikipedia. Kinuha noong Mayo 20, 2025, mula sa https://en.wikipedia.org/wiki/WikiProject_Languages_of_the_Philippines
Crisostomo, L. (2021). Salin: Salamin ang pagsasa-Filipino ng mga banyagang programa.
Cruz, M. (2020). Mga isyu at hamon sa pagtuturo ng Florante at Laura.
Cruz, N. (2023). Fieldwork on Kinaray-a language teaching strategies [Hindi naipublikong manuskrito].
Dakhi, A., & Fitria, S. (2024). Impact of bilingual digital dictionaries on vocabulary expansion and comprehension in Filipino and English learners. Journal of Language and Education.
Dalumpines, C. (2018). Mensahe: Hangkat Kinaray-a (Mula sa mensahe ni Senador Loren Legarda noong ika-1 ng Disyembre 2018 sa Robinsons Mall, Antique).
Dangilan, J. (2020). Pagbuo ng iskrip mula sa mga piling palasak na telenobela gamit sa pagtuturo ng Filipino 9 [Hindi naipublikong manuskrito].
Delos Santos, A. C., et al. (2015). Taramdan sa lantipulong Kinaray-a.
Department of Education. (2012). Policy guidelines on the implementation of the Strategic Intervention Materials (SIM) for the remediation of low performing learners (DepEd Order No. 74, s. 2012). https://www.deped.gov.ph
Department of Education. (2013). Additional guidelines to DepEd Order No. 16, s. 2012 (Guidelines on the implementation of the Mother Tongue Based–Multilingual Education [MTB-MLE]) (DepEd Order No. 28, s. 2013). https://www.deped.gov.ph
Department of Education. (2016). Mother tongue-based multilingual education (MTB-MLE) curriculum guide. https://www.deped.gov.ph
Department of Education. (2023). Buwan ng Wikang Pambansa 2023 (DepEd Memorandum No. 006, s. 2023). https://www.deped.gov.ph
Department of Education. (2024). Buwan ng Wikang Pambansa 2024 (DepEd Memorandum No. 038, s. 2024). https://www.deped.gov.ph
Dicang, J., & Molina, C. (2023). Mga hamon sa epektibong paggamit ng wikang Filipino sa pagsasalita: Sikolohikal, pang-akademiko, at sosyal na aspekto. Cognizance Journal of Multidisciplinary Studies, 5(1), 178–196. https://cognizancejournal.com/vol5issue1/V5I115.pdf
Faner, J. (2021). Paggamit ng story map sa pagtuturo ng Florante at Laura at mga kasanayan sa pagbuo ng hinuha [Hindi naipublikong manuskrito].
Fernandez, J. A. (2021). TAYTAY-TULAY historya at etimolohiya (Bahagi 1, pp. 1–25).
Gallego, M. K. (2016). Isang pagsusuri sa korpus ukol sa pagbabago ng wikang Filipino, 1923–2013. Philippine Social Sciences Review, 68(1).
García, O. (2024, Oktubre 16). The importance of translanguaging pedagogies in linguistic diversity. NC State College of Education. https://ced.ncsu.edu/news/2024/10/16/ofelia-garcia-shares-importance-of-translanguaging-pedagogies-during-linguistic-diversity-s
Genzola, A. (2024). Austronesian basic vocabulary: Kinaray-a [Hindi naipublikong manuskrito].
Gico, A. (2021). Diksyunaryong Kinaray-a at ang kahalagahan nito sa proseso ng pagkatuto.
Guadna, E., et al. (2023). Hanap salita: Pagpapayaman ng mga bokabolaryo ng mga mag-aaral ng Ilocos Sur Polytechnic State College-Laboratory School [Hindi naipublikong manuskrito].
Gwilliams, L. (2022). Morphological decomposition in visual word recognition. Nature Human Behaviour, 6(7), 1018–1028. https://doi.org/10.1038/s41562-022-01328-5
Intercultural Development Research Association. (2002). Good schools and classrooms for children learning English: A guide. https://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent
Jarin, F. P. (2022). Pag-aaral sa language preference ng mga pangunahing etnolinggwistikong pangkat sa loob ng Unibersidad ng Pilipinas Visayas-Miag-ao. Social Science Diliman, 18(2), 1–15. https://journals.upd.edu.ph/index.php/socialsciencediliman/article/download/9540/8420/
Karay-a language. (2025, Abril 14). Sa Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Karay-a_language
Kaufmann, J. (2025). Bisayan-English dictionary. National Museum of the Philippines.
Komisyon sa Polong Kinaray-a. (2016). Ortograpiyang Kinaray-a (four-vowel-grapheme system). Komisyon sa Wikang Filipino.
Komisyon sa Wikang Filipino. (2017–2020). Matagalang plano 1610.
Komisyon sa Wikang Filipino. (2023a). Mandato at mga gawain ng Komisyon sa Wikang Filipino.
Komisyon sa Wikang Filipino. (2023b). Manwal sa masinop na pagsulat. KWF Official Publication.
Lee, J., & Lee, Y. (2021). A study on the categorization of adjectives in Korean. Linguistic Research.
Licayan, J. (2023). Pagpapayaman ng bokabularyo gamit ang diksyunaryo bilang sanggunian: Isang pag-aaral sa pang-unawa ng wika at panitikan. Amburayan Research Journal, 10(2), 45–62.
Lopez, A. (2018). Mga hamon sa pagtuturo ng epikong Filipino sa sekundaryang antas. Philippine Journal of Education, 12(3), 45–60.
Lopez, E. (2024). Pagtuturo ng etimolohiya bilang pamamaraan sa pagpapalawak ng bokabularyo at pag-unawa sa wika. Asian Journal of Linguistics and Culture, 9(3), 150–167.
Magos, A. P. (2007). Cultural contexts of the Kinaray-a language. Philippine Journal of Anthropology, 42(1), 89–110.
Manlapas, A., Cruz, L., & Santos, M. (2024). Epekto ng organisadong lektura gamit ang mga biswal na kagamitan sa cognitive load ng mga mag-aaral. Mga Sulating Pang-edukasyon, 18(1), 77–91.
Mawlood, S. (2017). Phonology and suprasegmental features in language. Lambert Academic Publishing.
Mihaylova, M., & Gorin, S. (2022). A meta-analysis on mobile-assisted language learning applications: Benefits and risks. Frontiers in Psychology, 13, Article 9479751. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2022.9479751
Misa, R. (2021). Ang gamit ng malalalim na salita sa pagpapalawak ng bokabularyo at kahusayan sa gramatika ng mga mag-aaral. Philippine Journal of Language and Education, 12(4), 45–59.
National Commission for Culture and the Arts. (n.d.). Kinaray-a, Hiligaynon, Ilonggo and Aklanon speaking people. Kinuha noong Mayo 20, 2025, mula sa https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-communities-and-traditional-arts-sccta/central-cultural-communities/kinaray-a-hiligaynon-ilonggo-and-aklanon-speaking-people/
Newcastle, R. (2020, Agosto 24). A comprehensive guide to Filipino pronouns. FilipinoPod101. https://www.filipinopod101.com/blog/2020/08/24/filipino-pronouns/
Nibalvos, I. M. P. (2019). Lipunan at panitikan: Pag-uugat ng kapilipinohan sa pagbubuo ng literaturang pambansa [Unpublished manuscript]. De La Salle University.
Nolasco, R. M. de la C. (2019). Case marking determiners and the role of register in Philippine NP syntax. Sa Kaufman-Nolasco festschrift. https://bahasawan.com/wp-content/uploads/2025/03/Kaufman-Nolasco-festschrift.pdf
Octavio, G. P. (2017). Diksyunaryong Kinaray-a. UP Press.
Padya Dungug Kinaray-a 18. (2024). https://dungugkinaray-a.com/padya-dk-18-2024.html
Pagunsan, R. D., Delos Santos, A. C., Deriada, L. P., & Magos, A. P. (2017). Kinaray-a dictionary project: Metodolohiya at pagbuo ng standardized na diksyunaryo para sa pagtuturo at pagkatuto ng wika.
Palma, J. U., & Tubo, T. T. (2019). Komprehensyon sa mga piling akdang panitikan at akademik perpormans ng mga mag-aaral sa Filipino 7 ng Mahayag National High School, San Miguel, Bohol [Hindi naipublikong tesis ng masterado]. ACADEME University of Bohol, Graduate School and Professional Studies.
Pangantihon, V. C. (2018). Kinaray-a-English dictionary. University of the Philippines Visayas.
Payangdo, J. (2024). Kakayahang panggramatika ng mga mag-aaral ng Batsilyer sa Sining sa Filipino [Hindi naipublikong manuskrito].
Philippine Statistics Authority. (2024). Higit 19 milyong senior at junior high school graduates hirap sa pagbasa, pagsusulat, at pag-unawa sa simpleng kwento ayon sa PSA. Pilipinas Balita Ngayon-PBN. https://www.psa.gov.ph/
Ph.usembassy.gov. (2022). Development and publication of the Kinaray-a Dictionary, San Jose, Antique. U.S. Embassy in the Philippines.
Pineda, J. (2024). Epektibong paggamit ng flashcards sa pagpapataas ng kasanayan sa pagbasa ng mga mag-aaral. Journal of Educational Psychology, 15(2), 123–135.
Rabago, M. (2024). Epekto ng dami ng hawak na asignatura, coordinatorship, at iba pang gawain ng guro sa pagkatuto ng aralin [Hindi naipublikong manuskrito].
Recasens, D. (2021). Phonetics and coarticulation: Theory and applications. Cambridge University Press.
Rentillo, P. (2024). Lexicophonetic dialectology of Panay. Dialectologia, 34, 235–271. https://doi.org/10.1344/DIALECTOLOGIA.34.10
Republika ng Pilipinas. (1966). An act to provide for the protection and preservation of Philippine cultural properties (Republic Act No. 4846).
Republika ng Pilipinas. (2009). An act providing for the protection and conservation of the national cultural heritage, strengthening the National Commission for Culture and the Arts (NCCA) and its affiliated cultural agencies, and for other purposes (Republic Act No. 10066).
Republika ng Pilipinas. (2013). Implementing rules and regulations of the Enhanced Basic Education Act of 2013 (Republic Act No. 10533).
Reyes, J. (2019). Ang kahalagahan ng bahagi ng pananalita sa komunikasyon. Journal of Language and Literature, 20(3), 1–15.
Reyes, J. (2022). Mga estratehiya sa pagtuturo ng Florante at Laura sa mga mag-aaral ng mataas na paaralan [Hindi naipublikong manuskrito].
Reyes, L. M., & Bautista, M. C. P. (2021). Pag-aaral sa estruktura ng wikang Kinaray-a. Journal of Philippine Linguistics, 42(1), 1–15.
Salinas, W., et al. (2017). Isang pag-aaral sa ugnayan ng wikang Espanyol, Filipino at kinagisnang wikang Cebuano sa Sisters Mary School [Hindi naipublikong manuskrito].
Sandoval, L. (2025). Lingguwang aralin para sa Baitang 8 sa MATATAG K-10 kurikulum. Department of Education.
Santiago, V. C. A. (2021). Multi-criterial differentiation of nouns and verbs in Romblomanon/Ini. Philippine Social Sciences Review, 73(1).
Santos, A. (2018). Ang pagtuturo ng Florante at Laura sa panahon ng modernisasyon [Hindi naipublikong manuskrito].
Santos, A. M., & Reyes, J. M. (2021). Diksyunaryong Kinaray-a: Isang pag-aaral sa pag-unlad ng wikang Kinaray-a. Journal of Philippine Linguistics, 41(2), 1–20.
Santos, K. (2016). Ang apat na himagsik ni Francisco Balagtas. Komisyon sa Wikang Filipino.
Sunio, et al. (2024). Lawak ng bokabolaryo at antas ng pag-unawa ng piling pampublikong mag-aaral sa Filipino [Hindi naipublikong manuskrito].
Tenorio, E. (2024). Epekto ng kakulangan ng pagsasanay tulad ng mga seminar sa mga guro sa pagkatuto ng aralin ng mga estudyante [Hindi naipublikong manuskrito].
Thomas, D. S. (2023). Assessment of the implementation of Mother Tongue Based-Multilingual Education in the Province of Benguet [Hindi naipublikong manuskrito].
Tondares, J. (2024). Diksyunaryong Kinaray-a.
Torres, R. (2022). Kontekstwal na pagsusuri ng Florante at Laura sa modernong silid-aralan. National Commission for Culture and the Arts.
UNESCO. (2018). UNESCO celebrates the power of mother languages to build peace and sustainability. https://en.unesco.org/news/unesco-celebrates-power-mother-languages-build-peace-and-sustainability
University of the Philippines Visayas. (n.d.). Narrative biodata of Alicia P. Magos, PhD. Kinuha noong Mayo 20, 2025, mula sa https://www.upv.edu.ph/index.php/features/narrative-biodata-of-alicia-p-magos-phd
University of the Philippines Visayas. (2023). Language preference and use among ethnolinguistic groups in Western Visayas: The case of Kinaray-a speakers. UP Visayas Research Journal, 15(2), 45–62. https://upv.edu.ph/research/journal2023/kinaray-a-language-study
Veracious. (2024). Kinaray-a phrasebook. Wikivoyage.
Villarama, J. A. (2020). Pag-aaral sa bokabularyo ng mga mag-aaral [Hindi naipublikong manuskrito]. Scribd. https://www.scribd.com/document/652344821/PAG-AARAL-SA-BOKABULARYO-NG-MGA-MAG-AARAL
World Bank. (2021a). Mother tongue as bridge language of instruction. https://documents.worldbank.org/curated/en/527021468104056444/pdf/563290PUB0Box31guage0of0Instruction.pdf
World Bank. (2021b, Hulyo 14). Teaching young children in the language they speak at home is essential to eliminate learning poverty. https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2021/07/14/teaching-young-children-in-the-language-they-speak-at-home-is-essential-to-eliminate-learning-poverty
Zorc, R. D. (2021, Agosto 24). Axis relationships in the Philippines: When traditional subgrouping falls short [Plenary lecture]. 14th Philippine Linguistics Congress, University of the Philippines Diliman, Philippines. https://linguistics.upd.edu.ph/news/axis-relationships-in-the-philippines-when-traditional-subgrouping-falls-short/
Zorc, R. D., & Lobel, J. W. (2021). Philippine and North Bornean languages: Issues in historical and comparative linguistics. Linguistic Society of the Philippines.
Downloads
Published
Issue
Section
License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
